Vũ Điệu Trung Ấm Giữa Tử Vong và Tái Sinh – Bardo Cham

Nguồn: Tạp Chí Nghiên Cứu Phật Giáo Himalaya – Trình Diễn Nghi Lễ Thiêng Liêng

Một Vũ Điệu Bắt Đầu Nơi Ngôn Từ Kết Thúc

Dưới chân dãy Himalaya tại Bomdila, Arunachal Pradesh, mỗi năm lại diễn ra một điều gì đó cổ xưa. Những vị tăng sĩ trong các pháp phục nghi lễ tinh xảo chuyển động qua khoảng sân vốn không còn chỉ là một không gian vật lý thông thường. Tiếng trống tăng dần nhịp điệu. Những chiếc mặt nạ đổi chuyển. Và những người đang chứng kiến, dù họ có nhận ra hay không, đang được hiển bày một bản đồ của hành trình tâm thức đi qua cái chết, đi qua trạng thái trung ấm, và bước vào đời sống kế tiếp. Đây là Bardo Cham, vũ điệu nghi lễ thiêng liêng của trạng thái trung ấm, được cử hành hằng năm tại Tu viện Gontse Rabgyaling trong dịp lễ hội Drubchod Chenmo, kết hợp cùng nghi lễ địa phương Bomdila Torgya.

Đối với khán giả phương Tây lần đầu tiếp xúc, Bardo Cham có thể mang cảm giác khó nắm bắt, thậm chí choáng ngợp. Hệ thống biểu tượng học xa lạ, các chuyển động được mã hóa, những chiếc mặt nạ dữ dội đủ để khiến người xem giật mình. Nhưng bên dưới tất cả những điều đó, vũ điệu này đang truyền tải một chân lý vô cùng phổ quát: thực tại của vô thường, cơ chế vận hành của nghiệp lực, và khả năng giải thoát triệt để trong từng khoảnh khắc, kể cả khoảnh khắc của cái chết.

Bài viết này mang đến một phần dẫn nhập vừa học thuật vừa dễ tiếp cận, kết hợp bối cảnh giáo lý Phật giáo Tây Tạng với định hướng thực tiễn dành cho những ai đang bắt đầu hoặc đào sâu đời sống quán niệm của mình.

Bardo Là Gì?

Thuật ngữ bardo (Tây Tạng: བར་དོ།) theo nghĩa đen được dịch là “ở giữa hai trạng thái”. Giáo lý Phật giáo Tây Tạng cổ điển, dựa trên các bản văn như Bardo Tödrol Chenmo, thường được biết đến với tên gọi “Tử Thư Tây Tạng”, xác lập sáu loại bardo: trung ấm của đời sống thức tỉnh, của thiền định, của giấc mộng, của tiến trình cận tử, của pháp tánh quang minh, và của sự tái sinh. Bardo Cham lấy tên chủ yếu từ ba trạng thái sau cùng trong số đó, những trải nghiệm chuyển tiếp diễn ra sau khi hơi thở vật lý chấm dứt và trước khi một đời sống mới được thọ sinh.

Điều gì xảy ra trong những trạng thái trung ấm ấy? Theo các truyền thống Nyingma và Kagyu, vốn là nền tảng của phần lớn truyền thống nghi lễ Bardo Cham, tâm thức tách khỏi thân xác vật lý nhưng vẫn mang trọn trọng lượng của các dấu ấn nghiệp lực. Những dấu ấn này, được tích lũy qua từng ý nghĩ, lời nói và hành động của đời này cũng như vô số đời trước, giờ đây quyết định phẩm chất của mọi trải nghiệm xuất hiện. Những bổn tôn hiền hòa và phẫn nộ xuất hiện trong trạng thái bardo không phải là các thực thể bên ngoài. Ở tầng nghĩa sâu nhất, chúng chính là tâm thức của hành giả đang hiển lộ trước chính nó.

Đây là cuộc cách mạng tư tưởng nằm nơi trung tâm của cánh chung học Phật giáo Tây Tạng. Cái chết không phải là một bức tường. Nó là một cánh cửa mở vào những trạng thái nhận biết được tăng cường mạnh mẽ, những trạng thái có thể được đi qua bằng trí tuệ nếu đã có chuẩn bị, hoặc bị lạc lối trong mù mịt nếu chưa từng tu tập.

Ý Nghĩa Nhưng Mã Hóa Trong Chuyển Động

Những điệu Cham trong truyền thống Tây Tạng không phải là trình diễn dân gian. Chúng thuộc phạm trù truyền thừa terma và những công nghệ nghi lễ được bảo tồn trong dòng truyền thừa. Các chuyển động, pháp phục, trình tự xuất hiện, thậm chí âm thanh của pháp khí nghi lễ đều mang nội dung giáo lý mà một hành giả được đào luyện có thể đọc hiểu chính xác như khi đọc một bản văn.

Riêng trong Bardo Cham, cấu trúc kịch nghi lễ đi theo hành trình của tâm thức một chúng sinh vừa qua đời đang di chuyển qua trạng thái trung ấm. Những vũ giả Mũ Đen (Shanag) tượng trưng cho các bậc hành giả tantra có khả năng tịnh trừ chướng ngại và thực hành chuyển di thần thức. Sự xuất hiện của Mahakala, vị đại hộ pháp, biểu thị cho tiến trình thanh tịnh hóa nghiệp bất thiện. Những vũ giả xương trắng Citipati biểu hiện chính vô thường. Chuyển động của họ qua khoảng sân nghi lễ là chuyển động của cái chết xuyên qua toàn bộ thế giới hữu vi.

Ở trung tâm kiến trúc thần học của vũ điệu này là hình tượng Yama, Diêm Ma Vương, vị nắm giữ bánh xe luân hồi và cân đo nghiệp quả của người đã khuất. Sự hiện diện của ngài không nhằm gây sợ hãi. Nó nhằm khai thị. Nghiệp lực không phải là sự trừng phạt. Nó là vật lý học của tâm thức, sự phát sinh tự nhiên của kết quả từ nguyên nhân. Khi chứng kiến sự phán xét của Yama được diễn hiện trong không gian linh thiêng, hành giả tiếp nhận một giáo huấn sống động về trách nhiệm của từng khoảnh khắc trong đời sống.

Nghi lễ đạt đến cao trào bằng việc phá hủy một torma, hình nộm tượng trưng cho bản ngã và toàn bộ nghiệp bất thiện tích lũy. Đây không phải là sự phá hủy mang tính biểu tượng theo nghĩa yếu. Theo quan điểm tantra, hành động nghi lễ này thực sự thanh tịnh hóa trường nghiệp lực của tất cả những người hiện diện, đặc biệt là những chúng sinh vừa mới qua đời và vẫn còn lưu trú, theo cách hiểu của người Tây Tạng, gần những nơi gắn liền với người thân của họ trong bốn mươi chín ngày.

Drubchod Chenmo và Bomdila Torgya, Khung Nghi Lễ

Bardo Cham không tồn tại độc lập. Nó được cử hành trong không gian linh thiêng của Drubchod Chenmo, một “đại pháp hội thành tựu” nơi việc thực hành tập thể chuyên sâu kéo dài nhiều ngày tạo ra một trường công đức và gia trì cô đọng mạnh mẽ. Trong suốt thời gian ấy, toàn bộ tu viện trở thành một cung điện mandala, nơi ranh giới thông thường giữa nội tu và ngoại cảnh dần tan biến.

Kết hợp cùng nghi lễ địa phương Bomdila Torgya, lễ hội này đảm nhiệm hai chức năng song hành. Một mặt, nó duy trì dòng truyền thừa sống động của giáo pháp Kim Cang thừa trong cộng đồng tu viện. Mặt khác, nó mở rộng năng lực hộ trì và thanh tịnh hóa của dòng truyền thừa ấy ra cộng đồng cư sĩ, đến những người đã qua đời trong năm trước, và đến cả môi trường xung quanh. Sự mở rộng ấy là đặc điểm tiêu biểu của đạo đức học tantra mang tính bao dung rộng lớn: thực hành chưa bao giờ chỉ dành riêng cho cá nhân hành giả.

Tu viện Gontse Rabgyaling tại Bomdila giữ một vị trí đặc biệt trong bối cảnh rộng lớn này. Được thành lập bởi những người tị nạn Tây Tạng sau biến cố lưu vong năm 1959, nơi đây lưu giữ dòng truyền thừa sống động của truyền thống Nyingma nơi xứ người. Vì vậy, việc bảo tồn Bardo Cham tại tu viện này không chỉ là một hành động văn hóa. Đó là một hành động duy trì sự liên tục của Phật pháp, bảo đảm rằng những giáo pháp có khả năng giải thoát chúng sinh trong khoảnh khắc cận tử vẫn tiếp tục tồn tại dưới hình thức truyền thừa sống động không gián đoạn.

Nguồn: Nima Tsomzz

Vũ Điệu Này Khai Thị Chúng Ta Điều Gì

Đối với những ai tiếp cận Bardo Cham mà chưa có nền tảng về Phật giáo Tây Tạng, sẽ hữu ích nếu nhận diện rõ những giáo huấn cốt lõi của nó. Cái chết không phải là sự chấm dứt của trải nghiệm. Nó là sự khởi đầu của một giai đoạn trải nghiệm được tăng cường mãnh liệt, hoàn toàn được định hình bởi phẩm chất của tâm thức đã được nuôi dưỡng trong suốt đời sống. Mỗi khoảnh khắc chân thật của thiện tâm, sáng tỏ và vô chấp đều là một sự tích lũy vào tài khoản quan trọng nhất.

Thứ hai, vũ điệu này khai thị rằng những chúng sinh xuất hiện trong trạng thái bardo, dù đáng sợ hay huy hoàng đến đâu, đều khởi sinh từ chính tâm thức của mỗi người. Nỗi sợ trong trạng thái hậu tử là sự thất bại trong việc nhận ra chính năng lượng trí tuệ của bản thân. Sự nhận biết ấy chính là giải thoát. Đây là lý do thực hành thiền định, đặc biệt là sự tu dưỡng khả năng nhận biết hay rigpa, trạng thái tỉnh giác trần trụi nằm bên dưới mọi kinh nghiệm, được xem là sự chuẩn bị thiết yếu cho việc chết một cách thiện lành.

Thứ ba, và có lẽ là điều quan trọng nhất đối với những ai mới bước vào truyền thống này, Bardo Cham khẳng định cấu trúc từ bi của toàn bộ vũ trụ. Những bổn tôn phẫn nộ không phải là kẻ thù. Yama không phải là một vị phán quan tàn nhẫn. Toàn bộ sân khấu phức tạp của kinh nghiệm hậu tử tồn tại, theo quan điểm Phật giáo Tây Tạng, bên trong vòng tay của bodhicitta, tâm giác ngộ hướng về sự giải thoát của tất cả chúng sinh. Ngay cả bánh xe luân hồi cũng vận hành bên trong không gian rộng lớn hơn của Phật tánh, sự thanh tịnh nền tảng chưa từng vắng mặt, chưa từng bị tổn hại, chưa từng mất đi.

Bardo Cham Có Thể Làm Sâu Sắc Việc Tu Tập Như Thế Nào

Dù bạn đã ngồi thiền chính thức suốt nhiều năm hay chỉ mới gần đây tiếp xúc với tư tưởng Phật giáo, Bardo Cham vẫn mang đến một điều vô cùng hiếm có: một chương trình giáo lý hoàn chỉnh được truyền trao thông qua trải nghiệm thẩm mỹ trực tiếp. Bạn không cần hiểu mọi chi tiết biểu tượng học để tiếp nhận sự truyền trao ấy. Sự chú tâm, lòng chân thành và khả năng đối diện với thực tại vô thường đã là những cánh cửa bước vào đầy đủ.

Đối với những hành giả sơ cơ, vũ điệu này tạo nên một điểm tựa mạnh mẽ cho quán niệm về cái chết và vô thường, điều mà truyền thống gọi là maranasati trong hệ Pali hay quán chiếu chi-kha bardo trong truyền thống Tây Tạng. Việc thật sự ngồi xuống với sự thật rằng đời sống này hữu hạn, và rằng phẩm chất của tâm thức sẽ định hình điều gì tiếp nối sau đó, thường khiến động lực tu tập trở nên sắc bén hơn rất nhiều. Tính cấp thiết vốn trừu tượng của Phật pháp trở nên cụ thể.

Đối với những hành giả đã có kinh nghiệm hơn, đặc biệt là những người từng tiếp xúc với giáo lý Kim Cang thừa, Bardo Cham vận hành như một bộ luận giải sống động cho những bản văn như Bardo Tödrol và Guhyagarbha Tantra. Sự xuất hiện trực quan của bốn mươi hai bổn tôn hiền hòa và năm mươi tám bổn tôn phẫn nộ tương ứng với các mandala bổn tôn phức tạp mà hành giả quán tưởng trong sadhana của mình. Việc nhìn thấy các bổn tôn ấy chuyển động và mang hình thể sống động, thay vì chỉ hiện diện trong những bức thangka tĩnh lặng, có thể khơi mở một sự nhận ra chân thật.

Ngoài ra còn có một lợi ích giản dị và trực tiếp hơn. Quy mô và tính trang nghiêm tuyệt đối của nghi lễ, được thực hiện bởi những vị tăng sĩ đã hiến dâng trọn đời cho dòng truyền thừa này, thường đủ sức cắt đứt quán tính thông thường của tâm thức tán loạn. Có điều gì đó trong hệ thần kinh con người phản ứng trước sự trang nghiêm thiêng liêng. Tiếng trống nói trực tiếp với phần cổ xưa nhất trong chúng ta. Và trong khoảnh khắc gián đoạn ấy, cánh cửa mà Bardo Cham đang chỉ đến, cánh cửa của tỉnh giác hiện tiền, trở nên hiển lộ một cách sống động và rõ ràng.